Πότε έπαψε η αρχαία Άμβρυσσος ή Άμβροσσος να ονομάζεται έτσι και πότε εμφανίστηκε το όνομα με το οποίο γνωρίζουμε σήμερα το Δίστομο;
Ένα ερώτημα που αφορά μια λιγότερο γνωστή αλλά ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα πλευρά της ιστορίας της περιοχής επιχειρεί να διερευνήσει αρχαιολόγος και μελετητής του θέματος, ο οποίος επιλέγει να υπογράφει με το αρχικό «Δ.».
Η έρευνά του δεν καταλήγει ακόμη σε οριστική απάντηση. Αντίθετα, αναδεικνύει ένα ιστορικό κενό αρκετών αιώνων, μέσα στο οποίο φαίνεται να χάνεται σταδιακά το αρχαίο όνομα, πριν εμφανιστεί στις γραπτές πηγές το «Δίστομο».
Και ακριβώς αυτό το κενό αποτελεί πλέον το μεγάλο ζητούμενο της έρευνας.
Η Άμβρυσσος επιβιώνει στις πηγές μετά την αρχαιότητα
Η ιστορική διαδρομή ξεκινά από την Άμβρυσσο ή Άμβροσσο, την αρχαία πόλη που βρισκόταν στην περιοχή του σημερινού Διστόμου. Στην αρχαιότητα ο τόπος ανήκε στη Φωκίδα και όχι στη Βοιωτία, όπως συμβαίνει σήμερα.
Το ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι το αρχαίο όνομα δεν εξαφανίζεται αμέσως με το τέλος της αρχαιότητας.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτει ο αρχαιολόγος, περίπου το 530 μ.Χ. η Άμβρυσσος εξακολουθεί να καταγράφεται ως πόλη στον «Συνέκδημο» του Ιεροκλή, ένα σημαντικό γεωγραφικό κείμενο της πρώιμης βυζαντινής περιόδου.
Αργότερα συναντάται η ονομασία «Αμβροσία» στη λεγόμενη Notitia Episcopatuum 3, έναν κατάλογο επισκοπών που υπάγονταν στη Μητρόπολη Αθηνών.
Εδώ, ωστόσο, αρχίζουν και οι πρώτες ιστορικές επιφυλάξεις.
Η ακριβής χρονολόγηση και η αξιοπιστία του συγκεκριμένου εκκλησιαστικού καταλόγου εξακολουθούν να συζητούνται επιστημονικά. Μέρος της έρευνας τον τοποθετεί στον 8ο αιώνα, γεγονός που καθιστά την αναφορά σημαντική, όχι όμως αρκετή για απόλυτα συμπεράσματα.
Τον 10ο αιώνα το αρχαίο όνομα εξαφανίζεται
Η εικόνα αλλάζει στις ασφαλέστερα χρονολογημένες εκκλησιαστικές πηγές του 10ου αιώνα.
Στις Notitiae Episcopatuum εκείνης της περιόδου η Αμβροσία δεν εμφανίζεται πλέον ως αυτοτελής επισκοπή. Αντίστοιχη είναι η τύχη και άλλων παλαιότερων κέντρων της ευρύτερης περιοχής, όπως το Στείρι και η Αντίκυρα, την ώρα που η Δαύλεια και η Κορώνεια εξακολουθούν να καταγράφονται ως σημαντικές επισκοπικές έδρες.
Ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο «Βίος του Οσίου Λουκά», κείμενο ιδιαίτερης αξίας για τη γεωγραφία και την ιστορία της περιοχής γύρω στα μέσα του 10ου αιώνα.
Σε αυτό υπάρχουν αναφορές στο Στείρι και σε άλλα τοπωνύμια της Φωκίδας. Ωστόσο, σύμφωνα με την έως τώρα έρευνα του αρχαιολόγου, δεν έχει εντοπιστεί ούτε η ονομασία «Άμβρυσσος» ούτε το «Δίστομο».
Κάπου σε αυτή τη μακρά περίοδο αρχίζει, λοιπόν, να δημιουργείται το ιστορικό κενό.
Η σιωπή των μεσαιωνικών εγγράφων
Οι πηγές γίνονται ξανά πλουσιότερες κατά τη Φραγκοκρατία και ιδιαίτερα κατά την Καταλανοκρατία του 14ου αιώνα.
Γνωστοί οικισμοί της Στερεάς Ελλάδας εμφανίζονται στα έγγραφα της εποχής με διαφορετικές μορφές των ονομάτων τους. Η Λιβαδειά καταγράφεται ως «Lavadia», η Δαύλεια ως «Dablia», ενώ το γειτονικό Στείρι εμφανίζεται επανειλημμένα ως «Estir» ή «Styrris» και μάλιστα ως ιδιαίτερη χωροδεσποτεία.
Το Δίστομο, όμως, απουσιάζει – τουλάχιστον από όσα έγγραφα έχουν μέχρι σήμερα εξεταστεί.
Ο μελετητής είναι προσεκτικός ως προς την ερμηνεία αυτής της απουσίας. Δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην ότι ο οικισμός δεν υπήρχε. Θα μπορούσε να καταγραφόταν με διαφορετική ονομασία ή απλώς να μην υπήρχε διοικητικός λόγος για να συμπεριληφθεί στα έγγραφα που έχουν διασωθεί.
Αυτό ακριβώς καθιστά την αναζήτηση δυσκολότερη.
1466-1467: Η πρώτη ασφαλής εμφάνιση του «Διστόμου»
Το σημαντικότερο μέχρι στιγμής στοιχείο έρχεται από τα πρώτα χρόνια της οθωμανικής περιόδου.
Σύμφωνα με την έρευνα, η πρώτη ασφαλής μαρτυρία για το όνομα «Δίστομο» εντοπίζεται σε πρώιμη οθωμανική απογραφή του 1466-1467.
Ο οικισμός καταγράφεται τότε με μόλις δέκα εστίες, δηλαδή δέκα νοικοκυριά.
Η συγκεκριμένη αναφορά αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς αποτελεί, με τα έως τώρα διαθέσιμα στοιχεία, το πρώτο σταθερό χρονικό σημείο στο οποίο το σημερινό όνομα του ιστορικού τόπου εμφανίζεται τεκμηριωμένα.
Η διαδρομή που προκύπτει μπορεί συνεπώς να αποτυπωθεί ως εξής: η Άμβρυσσος ή Άμβροσσος της αρχαιότητας διατηρεί το όνομά της τουλάχιστον έως τον 6ο αιώνα. Ακολουθεί η πιθανή «Αμβροσία» της εκκλησιαστικής γεωγραφίας, πριν το όνομα χαθεί από τις ασφαλέστερες μεσοβυζαντινές πηγές. Αιώνες αργότερα, το 1466-1467, συναντάμε πλέον το Δίστομο.
Το μεγάλο ερώτημα παραμένει
Ανάμεσα σε αυτές τις δύο άκρες της ιστορικής αλυσίδας υπάρχουν αρκετοί αιώνες που δεν έχουν ακόμη φωτιστεί.
Πότε ακριβώς εγκαταλείφθηκε η ονομασία Άμβρυσσος; Υπήρξε ενδιάμεσο όνομα; Πότε και υπό ποιες συνθήκες γεννήθηκε το τοπωνύμιο «Δίστομο»; Και υπήρχε ήδη πριν από τον 15ο αιώνα, χωρίς απλώς να έχει εντοπιστεί μέχρι σήμερα σε γραπτή πηγή;
Αυτά είναι τα ερωτήματα στα οποία επιχειρεί να απαντήσει η έρευνα που βρίσκεται σε εξέλιξη.
Η αρχική προσέγγιση του αρχαιολόγου «Δ.» δεν φιλοδοξεί, άλλωστε, να κλείσει το θέμα. Περισσότερο ανοίγει έναν δρόμο αναζήτησης, στον οποίο βυζαντινές, εκκλησιαστικές, μεσαιωνικές και οθωμανικές πηγές μπορούν να προσθέσουν νέα κομμάτια σε ένα ιστορικό παζλ που παραμένει ημιτελές.
Η Αρχαιολογική Συλλογή κρατά ζωντανό το αρχαίο παρελθόν
Ένα σημαντικό κομμάτι αυτής της μακραίωνης ιστορίας διατηρείται σήμερα στην Αρχαιολογική Συλλογή Διστόμου.
Η Συλλογή στεγάζεται στο ιστορικό κτήριο του παλαιού Δημοτικού Σχολείου, που κατασκευάστηκε το 1901, και φιλοξενεί αρχαιολογικά ευρήματα από την ευρύτερη περιοχή της αρχαίας ανατολικής Φωκίδας.
Ανάμεσά τους περιλαμβάνονται ευρήματα από την αρχαία Άμβροσσο, τον Μεδεώνα, την Αντίκυρα, το Ζεμενό και τον Καρακόλιθο, καλύπτοντας μια ιδιαίτερα μεγάλη χρονική περίοδο, από τους μυκηναϊκούς έως τους παλαιοχριστιανικούς χρόνους.
Ξεχωριστή θέση έχουν τα αντικείμενα που αποτυπώνουν την εξέλιξη της κεραμικής, καθώς και οι επιτύμβιες στήλες των κλασικών και ελληνιστικών χρόνων.
Έτσι, την ώρα που οι γραπτές πηγές αφήνουν ακόμη αναπάντητο το ερώτημα για το πότε η Άμβρυσσος έγινε Δίστομο, τα αρχαιολογικά κατάλοιπα υπενθυμίζουν τη μεγάλη διάρκεια της ανθρώπινης παρουσίας στον ίδιο τόπο.
Η απάντηση για τη γέννηση του σημερινού ονόματος μπορεί να βρίσκεται ακόμη κρυμμένη σε κάποιο έγγραφο ή κατάστιχο που δεν έχει μελετηθεί. Μέχρι τότε, το βέβαιο είναι ότι ανάμεσα στην αρχαία Άμβρυσσο και το Δίστομο του 1466-1467 παραμένει ένα ιστορικό κενό που περιμένει να συμπληρωθεί.
