Γράφει ο Αρχιμ. Αλέξιος Σαμαρτζής
Αγαπητοί μου αδελφοί,
Σήμερα η Εκκλησία μας στέκεται μπροστά σε ένα συγκλονιστικό γεγονός: την Αποτομή της κεφαλής του Τιμίου Προδρόμου. Και όσο περισσότερο κοιτάζουμε το μαρτύριό του, τόσο περισσότερο αντιλαμβανόμαστε ότι δεν βρισκόμαστε απλώς μπροστά σε μία ιστορία του παρελθόντος. Βρισκόμαστε μπροστά σε ένα διαχρονικό μήνυμα: ο χριστιανός δεν μπορεί να προσκυνά καμία ανθρώπινη εξουσία όταν αυτή απαιτεί από τον άνθρωπο να προδώσει την αλήθεια, τη συνείδηση και την ελευθερία του.
Ο Ιωάννης ο Πρόδρομος στάθηκε απέναντι στον Ηρώδη και του είπε το περίφημο: «Οὐκ ἔξεστί σοι».
«Δεν σου επιτρέπεται». Πόσο επίκαιρες είναι αυτές οι δύο λέξεις!
Ο Πρόδρομος δεν φοβήθηκε τον βασιλιά. Δεν υπολόγισε αξιώματα, δύναμη, πολιτικές συνέπειες. Δεν είπε: «Ας σιωπήσω για να μη δημιουργήσω πρόβλημα». Δεν είπε: «Ας προσαρμοστώ στις απαιτήσεις της εποχής». Είπε την αλήθεια, ακόμη και όταν γνώριζε ότι η αλήθεια αυτή θα του κοστίσει τη ζωή.
Αυτό είναι το πρώτο μεγάλο μήνυμα της σημερινής ημέρας:Η εξουσία πρέπει να καταστεί διακονία και να υπηρετεί τον άνθρωπο· γίνεται όμως τυραννία όταν απαιτεί να υποταχθεί ο άνθρωπος σε αυτήν.
Η Εκκλησία δεν κηρύσσει αναρχία. Ούτε καλεί τον άνθρωπο να περιφρονεί κάθε κοινωνική τάξη και κάθε θεσμό. Αναγνωρίζει την ανάγκη της κοινωνικής ευταξίας. Όμως γνωρίζει κάτι βαθύτερο: πάνω από κάθε ανθρώπινο νόμο βρίσκεται η αλήθεια του Θεού και η ιερότητα του ανθρώπινου προσώπου.
Γι’ αυτό και οι Απόστολοι, όταν η εξουσία τούς ζήτησε να σιωπήσουν, απάντησαν:«Πειθαρχεῖν δεῖ Θεῷ μᾶλλον ἢ ἀνθρώποις».
Όταν, λοιπόν, μία εξουσία —πολιτική, οικονομική, τεχνολογική ή ακόμη και Εκκλησιαστική— μετατρέπει τον άνθρωπο από πρόσωπο σε αριθμό, από ελεύθερη συνείδηση σε αντικείμενο διαχείρισης, από πολίτη σε απλό «δεδομένο», τότε ο χριστιανός οφείλει να προβληματιστεί και να αντισταθεί.
Γιατί ο άνθρωπος δεν είναι αριθμός. Δεν είναι ΑΦΜ, δεν είναι ΑΜΚΑ, δεν είναι κωδικός, δεν είναι ψηφιακό προφίλ, δεν είναι σύνολο δεδομένων. Είναι πρόσωπο. Και το πρόσωπο δεν ανήκει στο κράτος, δεν ανήκει στην αγορά, δεν ανήκει στους αλγορίθμους. Ανήκει στον Θεό.
Η νέα εποχή της ψηφιακής επιτήρησης
Ζούμε σε μία εποχή όπου ολοένα περισσότερες πλευρές της ζωής μας μεταφέρονται στον ψηφιακό χώρο. Οι ψηφιακές υπηρεσίες μπορούν ασφαλώς να διευκολύνουν τον πολίτη και να κάνουν πολλές διαδικασίες ταχύτερες και αποτελεσματικότερες.
Όμως ακριβώς επειδή η τεχνολογία αποκτά τόσο μεγάλη δύναμη, χρειάζεται και αντίστοιχη δημοκρατική, νομική και ηθική προστασία του ανθρώπου.
Και εδώ βρίσκεται ένα σοβαρό ερώτημα που δεν πρέπει να φοβόμαστε να θέσουμε:Μέχρι πού μπορεί να φτάσει η ψηφιοποίηση της ζωής του ανθρώπου χωρίς να περιοριστεί η προσωπική του αυτονομία;
Η συζήτηση για τη νέα ψηφιακή ταυτότητα δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ούτε με άκριτο ενθουσιασμό ούτε με φοβικές υπερβολές. Χρειάζεται εγρήγορση. Χρειάζεται να απαιτούμε διαφάνεια, ισχυρή προστασία προσωπικών δεδομένων, ασφάλεια, δυνατότητα ελέγχου των δεδομένων μας και, κυρίως, να μη μετατραπεί η ψηφιακή τεχνολογία από εργαλείο εξυπηρέτησης του ανθρώπου σε μηχανισμό υποχρεωτικού ελέγχου της ζωής του.
Γιατί το πραγματικό ζήτημα δεν είναι εάν η ταυτότητα είναι πλαστική ή ψηφιακή. Το πραγματικό ζήτημα είναι ποιος έχει τον έλεγχο του ανθρώπου. Εάν η τεχνολογία υπηρετεί την ελευθερία, είναι εργαλείο. Εάν όμως χρησιμοποιείται για να παρακολουθεί, να αποκλείει, να κατηγοριοποιεί, να βαθμολογεί ή να εξαναγκάζει τον άνθρωπο χωρίς ουσιαστικές εγγυήσεις, τότε το εργαλείο μπορεί να μετατραπεί σε μηχανισμό εξουσίας.
Και τότε η φωνή του Προδρόμου ξανακούγεται: «Οὐκ ἔξεστί σοι».
Δεν επιτρέπεται να συντρίβεται η αξιοπρέπεια του ανθρώπου. Δεν επιτρέπεται να καταργείται η ελευθερία της συνείδησης. Δεν επιτρέπεται ο άνθρωπος να γίνεται υποχείριο οποιουδήποτε συστήματος.
Η χριστιανική αντίσταση
Όμως, αδελφοί μου, χρειάζεται να προσέξουμε κάτι πολύ σημαντικό. Η χριστιανική αντίσταση δεν είναι φανατισμός, δεν είναι βία, δεν είναι μίσος εναντίον των αρχόντων ή των θεσμών. Ο Πρόδρομος δεν πήρε όπλα. Προέβαλλε την αλήθεια ενώπιον της διεφθαρμένης εξουσίας!
Ο χριστιανός οφείλει να αντιστέκεται πρώτα απ’ όλα με την ελεύθερη συνείδησή του. Να αντιστέκεται με την άρνησή του στα ψέματα. Να αντιστέκεται έτσι ώστε να μην εξαγοράζει και να μην εξαγοράζεται. Να αντιστέκεται και να μην θεοποιεί την πολιτική, την οικονομία, την τεχνολογία και την επιστήμη. Να λέει «όχι» σε κάθε υποχρεωτικότητα που παραβιάζει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια ή μετατρέπει την ελευθερία σε προνόμιο που χορηγείται και αφαιρείται από την εξουσία. Και κυρίως να μην επιτρέπει στον φόβο να κυβερνήσει την ψυχή του.
Γιατί ο μεγαλύτερος κίνδυνος δεν είναι πάντοτε ότι κάποιος θα μας υποχρεώσει να κάνουμε κάτι. Ο μεγαλύτερος κίνδυνος είναι να συνηθίσουμε τόσο πολύ την υποχρεωτικότητα, ώστε να πάψουμε να αντιλαμβανόμαστε ότι είμαστε ελεύθεροι.
Ο Ηρώδης και οι σύγχρονοι «Ηρώδες»
Ο Ηρώδης της σημερινής περικοπής δεν είναι απλώς ένα πρόσωπο κάποιας ιστορικής περιόδου. Είναι ένα σύμβολο κάθε εξουσίας που λέει:«Εγώ αποφασίζω και εσύ υπακούς». Και η εξουσία αυτή μπορεί να έχει πολλά πρόσωπα. Μπορεί να είναι πολιτική. Μπορεί να είναι οικονομική. Μπορεί να είναι τεχνοκρατική. Μπορεί να είναι ψηφιακή. Μπορεί ακόμη να είναι η δύναμη της κοινωνικής μάζας που απαιτεί από όλους να σκέφτονται το ίδιο.
Ο χριστιανός όμως δεν δημιουργήθηκε για να είναι υπήκοος της εποχής. Δημιουργήθηκε για να είναι ελεύθερο πρόσωπο εν Χριστώ. Ο Απόστολος Παύλος θα πει: «Τῇ ἐλευθερίᾳ οὖν, ᾗ Χριστὸς ἡμᾶς ἠλευθέρωσε, στήκετε». Σταθείτε, λοιπόν, στην ελευθερία με την οποία σας ελευθέρωσε ο Χριστός.
Αυτό είναι το αντίθετο της δουλείας. Ο Χριστός δεν ήρθε να δημιουργήσει φοβισμένους ανθρώπους που υπακούν μηχανικά. Ήρθε να δημιουργήσει πρόσωπα που αγαπούν, σκέπτονται, διακρίνουν, επιλέγουν και αναλαμβάνουν την ευθύνη της επιλογής τους.
«Ἐν ἐλευθερίᾳ ἐκάλεσεν ἡμᾶς ὁ Θεός»
Αδελφοί μου,
Η σημερινή ημέρα μάς καλεί να ξαναβρούμε τη σημασία μιας λέξης που κινδυνεύουμε να χάσουμε: ελευθερία. Ελευθερία δεν σημαίνει «κάνω ό,τι θέλω». Ελευθερία σημαίνει ότι κανένας άνθρωπος και κανένα σύστημα δεν μπορεί να γίνει ο απόλυτος κύριος της συνείδησής μου.
Η αληθινή ελευθερία δεν είναι η ασυδοσία. Είναι η δυνατότητα του προσώπου να στραφεί προς την αλήθεια και την αγάπη. Και γι’ αυτό ο Τίμιος Πρόδρομος είναι τόσο επίκαιρος.
Μέσα σε έναν κόσμο όπου πολλοί φοβούνται να μιλήσουν, εκείνος μίλησε. Μέσα σε έναν κόσμο όπου πολλοί υπολογίζουν το κόστος, εκείνος πλήρωσε το κόστος. Μέσα σε έναν κόσμο όπου η εξουσία απαιτούσε σιωπή, εκείνος ύψωσε τη φωνή του. Και η κεφαλή του έπεσε, αλλά η αλήθεια δεν αποκεφαλίστηκε.
Ο Ηρώδης μπόρεσε να κόψει το κεφάλι του Προδρόμου. Δεν μπόρεσε όμως να κόψει τη φωνή του. Γιατί η αλήθεια που γεννιέται από τον Θεό δεν πεθαίνει.
Ας ζητήσουμε, λοιπόν, σήμερα από τον Τίμιο Πρόδρομο όχι απλώς να μας προστατεύει, αλλά να μας διδάσκει. Να μας διδάσκει να μη φοβόμαστε. Να μη γινόμαστε δούλοι της εξουσίας. Να μη γινόμαστε δούλοι του χρήματος. Να μη γινόμαστε δούλοι της τεχνολογίας. Να μη γινόμαστε δούλοι των αλγορίθμων και της ψηφιακής επιτήρησης. Να μη δεχόμαστε αδιαμαρτύρητα καμία μορφή εξαναγκασμού που προσβάλλει την αξιοπρέπεια του ανθρώπου.
Αλλά και να αντιστεκόμαστε με ειρήνη, με διάκριση, με δημοκρατικό φρόνημα, με σεβασμό στον άλλον και με αμετακίνητη προσήλωση στην αλήθεια του Χριστού.
Και όταν έρθει η ώρα που θα χρειαστεί να πούμε κι εμείς το δικό μας «οὐκ ἔξεστί σοι», ας έχουμε το θάρρος να το πούμε. Όχι από μίσος. Όχι από φανατισμό. Όχι από επανάσταση εναντίον των πάντων. Αλλά από αγάπη προς τον άνθρωπο.
Γιατί κάθε φορά που υπερασπιζόμαστε την ελευθερία και την αξιοπρέπεια ενός ανθρώπου, υπερασπιζόμαστε την εικόνα του Θεού μέσα στον άνθρωπο.
Ας πρεσβεύει, λοιπόν, ο Τίμιος Πρόδρομος ώστε να παραμείνουμε ελεύθεροι άνθρωποι μέσα σε έναν κόσμο που γίνεται ολοένα πιο ελεγχόμενος.
Και ας θυμόμαστε πάντοτε: Μπορούν να ελέγξουν τις συναλλαγές μας. Μπορούν να ψηφιοποιήσουν τα στοιχεία μας. Μπορούν να καταγράψουν πολλές πλευρές της ζωής μας. Δεν πρέπει όμως ποτέ να τους παραδώσουμε την ελευθερία της συνείδησής μας.
Γιατί η τελευταία λέξη δεν ανήκει ούτε στην εξουσία ούτε στην τεχνολογία. Η τελευταία λέξη ανήκει στον Θεό. Αμήν!