του Αρχιμ. Αλεξίου Σαμαρτζή
Στους Χαιρετισμούς της Υπεραγίας Θεοτόκου η Εκκλησία χρησιμοποιεί λόγια βαθιά θεολογικά, γεμάτα σοφία και πνευματικό νόημα. Ένας από τους πιο χαρακτηριστικούς στίχους που ακούσαμε είναι:
«Χαῖρε, φιλοσόφους ἀσόφους δεικνύουσα,
χαῖρε, τεχνολόγους ἀλόγους ἐλέγχουσα».
Ο υμνογράφος δεν επιτίθεται στην ανθρώπινη γνώση. Η Εκκλησία ποτέ δεν φοβήθηκε τη γνώση. Άλλωστε, μεγάλοι Πατέρες της Εκκλησίας υπήρξαν βαθύτατα μορφωμένοι. Ο Μέγας Βασίλειος, ο Γρηγόριος ο Θεολόγος και τόσοι άλλοι γνώριζαν άριστα την αρχαία ελληνική φιλοσοφία. Εκείνο που τονίζει ο ύμνος είναι κάτι άλλο: ότι η ανθρώπινη σοφία χωρίς τον Θεό γίνεται ελλιπής και πολλές φορές οδηγείται σε πλάνη.
Οι Πατέρες της Εκκλησίας κάνουν διάκριση ανάμεσα στη γνώση και στη σοφία. Η γνώση είναι ανθρώπινο επίτευγμα· η σοφία όμως είναι καρπός της σχέσης του ανθρώπου με τον Θεό.
Γι’ αυτό ο υμνογράφος λέει: «Χαῖρε, φιλοσόφους ἀσόφους δεικνύουσα». Με την ενανθρώπηση του Χριστού, που πραγματοποιήθηκε μέσω της Παναγίας, αποκαλύφθηκε ένα μυστήριο που καμία ανθρώπινη φιλοσοφία δεν μπορούσε να συλλάβει. Ο άπειρος Θεός γίνεται άνθρωπος, ο Δημιουργός γίνεται βρέφος, ο αχώρητος χωρείται σε μήτρα ανθρώπινη.
Οι σοφοί του κόσμου δεν μπορούσαν να κατανοήσουν αυτό το μυστήριο. Όπως λέει και ο απόστολος Παύλος, «η σοφία του κόσμου τούτου μωρία παρά τω Θεώ εστίν». Εκεί που σταματά η ανθρώπινη λογική, αρχίζει το μυστήριο της θείας οικονομίας.
Και ποιο είναι το πρόσωπο μέσω του οποίου αποκαλύπτεται αυτό το μυστήριο; Μια ταπεινή κόρη από τη Ναζαρέτ. Η Παναγία δεν είχε κοσμική σοφία, δεν είχε φιλοσοφικές σπουδές, δεν είχε δύναμη ή εξουσία. Είχε όμως κάτι πολύ μεγαλύτερο: καθαρότητα καρδιάς, ταπείνωση και απόλυτη εμπιστοσύνη στον Θεό. Έτσι αποδεικνύεται ότι η αληθινή σοφία δεν είναι απλώς υπόθεση του νου αλλά κυρίως της καρδιάς.
Ο δεύτερος στίχος λέει:
«Χαῖρε, τεχνολόγους ἀλόγους ἐλέγχουσα».
Ο όρος «τεχνολόγοι» στον υμνογράφο δεν περιορίζεται στη σημερινή έννοια της τεχνολογίας. Δηλώνει γενικότερα εκείνους που στηρίζονται αποκλειστικά στις ανθρώπινες ικανότητες, στις τεχνικές και στις δυνάμεις του κόσμου.
Όταν όμως ο άνθρωπος πιστεύει ότι με τις δικές του δυνάμεις μπορεί να εξηγήσει τα πάντα και να ελέγξει τα πάντα, τότε κινδυνεύει να γίνει «άλογος», δηλαδή να χάσει τον βαθύτερο λόγο της ύπαρξης.
Αυτό το βλέπουμε έντονα και στη σύγχρονη εποχή. Η ανθρωπότητα πέτυχε τεράστια τεχνολογικά επιτεύγματα. Ο άνθρωπος μπορεί να επικοινωνεί σε δευτερόλεπτα με ολόκληρο τον κόσμο, να επεμβαίνει στη φύση, να αναπτύσσει επιστήμες που παλαιότερα θα φαίνονταν αδιανόητες.
Κι όμως, παρά την πρόοδο αυτή, ο άνθρωπος συχνά αισθάνεται πιο μόνος, πιο ανασφαλής και πιο φοβισμένος από ποτέ.
Οι Πατέρες της Εκκλησίας μάς θυμίζουν ότι η γνώση χωρίς πνευματικό προσανατολισμό μπορεί να γίνει επικίνδυνη. Όταν η επιστήμη αποσυνδέεται από την ηθική και την πίστη, τότε αντί να υπηρετεί τον άνθρωπο μπορεί να στραφεί εναντίον του.
Η Παναγία λοιπόν «ελέγχει» αυτή την υπερηφάνεια του ανθρώπου. Όχι με λόγια, αλλά με την ίδια της την ύπαρξη. Μια γυναίκα που επέλεξε την ταπείνωση έγινε Μητέρα του Θεού. Μια καρδιά που είπε «γένοιτό μοι κατά το ρήμα σου» έγινε το σημείο όπου ενώθηκαν ο ουρανός και η γη.
Το μήνυμα των στίχων αυτών είναι βαθιά επίκαιρο. Ο κόσμος μας έχει ανάγκη από γνώση, αλλά ακόμη περισσότερο έχει ανάγκη από ταπείνωση. Έχει ανάγκη από πρόοδο, αλλά ακόμη περισσότερο από νόημα.
Η Παναγία μάς διδάσκει ότι η αληθινή σοφία βρίσκεται εκεί όπου ο άνθρωπος αναγνωρίζει τα όριά του και ανοίγει την καρδιά του στον Θεό.
Ας την παρακαλέσουμε λοιπόν να μας χαρίζει αυτή τη σοφία: να χρησιμοποιούμε τη γνώση με διάκριση, την πρόοδο με αγάπη και τη δύναμη με ταπείνωση.