Πλήρης ημερών, διακρίσεων και διεθνούς αναγνώρισης, έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 99 ετών η κορυφαία ιστορικός και βυζαντινολόγος Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ. Μια προσωπικότητα που τίμησε την Ελλάδα στα μεγαλύτερα πανεπιστημιακά και ακαδημαϊκά ιδρύματα του κόσμου, ανοίγοντας δρόμους για την επιστήμη και για τη θέση της γυναίκας στη διεθνή ακαδημαϊκή κοινότητα.
Υπήρξε η πρώτη γυναίκα πρύτανης στην ιστορία του Πανεπιστήμιο της Σορβόννης, στα 700 χρόνια λειτουργίας του εμβληματικού Ιδρύματος — ένα επίτευγμα που ξεπέρασε τα σύνορα της ακαδημαϊκής διάκρισης και απέκτησε ισχυρό συμβολισμό.
Από τη Μικρά Ασία στον παγκόσμιο ακαδημαϊκό χάρτη
Γεννημένη στην Αθήνα στις 29 Αυγούστου 1926 από Μικρασιάτες γονείς, μεγάλωσε στον Βύρωνα, σε μια οικογένεια προσφύγων που έφερε το τραύμα αλλά και τη δύναμη της «Μεγάλης Καταστροφής». Από μικρή ηλικία έδειξε τη ρητορική της δεινότητα και την πολιτική της ευαισθησία. Στα χρόνια της Κατοχής εντάχθηκε στην Αντίσταση, μεταφέροντας μηνύματα στη γειτονιά της.
Σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστήμιο Αθηνών και, το 1953, εγκαταστάθηκε στο Παρίσι για να συνεχίσει τις σπουδές της στην École des Hautes Études en Sciences Sociales. Το 1960 ανακηρύχθηκε διδάκτωρ Ιστορίας, ενώ το 1966 έλαβε το doctorat ès lettres με τη μελέτη της «Byzance et la mer», έργο που καθιέρωσε διεθνώς τη συμβολή της στη μελέτη της βυζαντινής ιστορίας και της θαλάσσιας ισχύος.
Δύο χρόνια μετά την άφιξή της στη Γαλλία διορίστηκε στο CNRS, όπου το 1964 ανέλαβε διευθύντρια σπουδών και το 1967 εξελέγη καθηγήτρια στη Σορβόννη.
Η πρώτη γυναίκα πρύτανης – Ένα ιστορικό ορόσημο
Η πορεία της υπήρξε ραγδαία και εντυπωσιακή. Το 1976 εξελέγη πρόεδρος του Paris I Panthéon-Sorbonne, ενώ το 1982 έγινε η πρώτη γυναίκα πρύτανης της Ακαδημίας και καγκελάριος των Πανεπιστημίων του Παρισιού.
Σε μια εποχή όπου η γυναικεία παρουσία σε ανώτατες διοικητικές θέσεις ήταν εξαιρετικά περιορισμένη, η Αρβελέρ διεύρυνε τα όρια του εφικτού, ενσαρκώνοντας μια νέα αντίληψη για τη γυναικεία ηγεσία στην επιστήμη και τη δημόσια ζωή.
Διετέλεσε επίσης πρόεδρος του Centre Georges Pompidou, αντιπρόεδρος του Ιδρύματος Danielle Mitterrand, εμπειρογνώμονας της UNESCO στις κοινωνικές και ανθρωπιστικές επιστήμες, ενώ υπηρέτησε σε πλήθος διεθνών επιστημονικών και πολιτιστικών οργανισμών.
Μια φωνή με λόγο δημόσιο και στοχαστικό
Το έργο της δεν περιορίστηκε στα πανεπιστημιακά αμφιθέατρα. Με καθαρό, στοχαστικό και συχνά προφητικό λόγο, παρενέβαινε στον δημόσιο διάλογο για την ταυτότητα, την Ευρώπη, τον ρόλο του ελληνισμού και τη σημασία της παιδείας.
Υπερασπίστηκε με πάθος την ιστορική μνήμη ως θεμέλιο δημοκρατίας και προόδου. Ανέδειξε τη διαχρονική σημασία του Βυζαντίου και τη συμβολή του στη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής ταυτότητας, φωτίζοντας πτυχές του παρελθόντος που εξακολουθούν να συνομιλούν με το παρόν.
Παράλληλα, διατήρησε στενή σχέση με την Ελλάδα, αναλαμβάνοντας, μεταξύ άλλων, την προεδρία του Εθνικό Θέατρο (1999–2012) και του Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών (1993–2022), συμβάλλοντας ενεργά στη διαμόρφωση του σύγχρονου πολιτιστικού τοπίου.
Παρακαταθήκη για τις επόμενες γενιές
Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ τιμήθηκε με πλήθος σημαντικών διακρίσεων σε Γαλλία και Ελλάδα. Πάνω απ’ όλα, όμως, αφήνει ως παρακαταθήκη το πλούσιο συγγραφικό και επιστημονικό της έργο, που θα συνεχίσει να εμπνέει φοιτητές, ερευνητές και πολίτες.
Η ζωή της, από τα προσφυγικά σπίτια του Βύρωνα έως τα κορυφαία αμφιθέατρα του Παρισιού, αποτελεί υπόδειγμα επιμονής, πνευματικής ακεραιότητας και αφοσίωσης στη γνώση.
Με το πέρασμά της, κλείνει ένας μεγάλος κύκλος της ελληνικής διανόησης. Η κληρονομιά της, ωστόσο, παραμένει ζωντανή — στις βιβλιοθήκες, στα πανεπιστήμια, στον δημόσιο λόγο και, κυρίως, στις συνειδήσεις όσων πιστεύουν ότι η παιδεία είναι δύναμη ελευθερίας και προόδου.
ΔΗΛΩΣΗ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΡΧΗ ΣΤΕΡΕΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΦΑΝΗ ΣΠΑΝΟΥ
«Η Περιφέρεια Στερεάς Ελλάδας αποχαιρετά με θλίψη μια πολύ μεγάλη Ελληνίδα, την Ελένη Γλύκατζη – Αρβελέρ, που έφυγε από τη ζωή πλήρης ημερών και πληρέστατη προφοράς, ακριβώς στο ήμισυ του εκατοστού έτους ηλικίας της.
H διεθνώς καταξιωμένη Βυζαντινολόγος, Ιστορικός και Πανεπιστημιακός άφησε πίσω της πλούσιο συγγραφικό έργο και αφιέρωσε την ερευνητική της δραστηριότητα στη βυζαντινή ιστορία.
Υπήρξε η πρώτη γυναίκα πρόεδρος του τμήματος Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης, το 1967, αλλά και η πρώτη γυναίκα Πρύτανης του ίδιου Πανεπιστημίου.
Διετέλεσε Πρόεδρος του Πανεπιστημίου της Ευρώπης (Université de l’Europe) και τιμήθηκε με πλήθος διακρίσεων, παρασήμων και επίτιμων διδακτορικών τίτλων από πανεπιστήμια σε όλο τον κόσμο.
Υπήρξε Πρύτανης του Παντείου Πανεπιστημίου, αλλά και Πρέσβειρα Καλής Θέλησης της UNICEF.
Τελευταία χρονικά -αλλά όχι έσχατη αξιακά- υπήρξε η θέση της Προέδρου του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών, την οποία η Ελένη Γλύκατζη – Αρβελέρ υπηρέτησε με πρωτοφανές πάθος και όραμα.
Προσωπικά, δεν θα ξεχάσω ποτέ τη μεγάλη τιμή της γνωριμίας μας και το ξεχωριστό προνόμιο των συζητήσεων μας, στον μοναδικό τόπο των Δελφών.
Εκφράζουμε τα βαθιά και ειλικρινή μας συλλυπητήρια στους οικείους της».
Δήλωση του Δημάρχου Δ. Δελφών κ. Παναγιώτη Ταγκαλή για το θάνατο της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ
Με βαθιά θλίψη υποδεχθήκαμε την είδηση του θανάτου της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ, της κορυφαίας βυζαντινολόγου και ιστορικού.
Εκπέμποντας το προσωπικό της φως, μέσω της δημιουργικότητας και του ανήσυχου πνεύματός της, αφήνει έντονο το στίγμα της στη σύγχρονη ιστορία της χώρας, επηρεάζοντας τα μέγιστα και τον δικό μας τόπο!
Έχοντας, μεταξύ άλλων, θητεύσει στη θέση της Προέδρου του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών, είχαμε την τιμή να οικοδομήσουμε μαζί της πολύτιμους δεσμούς, που αποτελούν ανεκτίμητης αξίας παρακαταθήκη!
Εκφράζω τα ειλικρινή και βαθιά μου συλλυπητήρια στην οικογένειά της!
Το πλούσιο έργο Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ την κατατάσσουν στους αθανάτους, που εξέπεμψαν και θα συνεχίζουν να εκπέμπουν φως με το έργο τους!